Nadczynność tarczycy to choroba, która nieleczona może doprowadzić do wielu dolegliwości zdrowotnych. Do przyczyn jej występowania zaliczyć można m.in. chorobę Gravesa-Basedova, obecność wola guzkowego lub leczenie nadmiernymi dawkami hormonów tarczycy. Nadczynność wymaga diety, która w skuteczny sposób będzie wspierała leczenie farmakologiczne. Konieczna jest więc edukacja żywieniowa pacjenta.

Zalecenia dietetyczne w nadczynności tarczycy

Dieta w nadczynności tarczycy powinna być oparta o zasady zdrowego i racjonalnego żywienia. W chorobie tej obserwuje się przyspieszony metabolizm, co skutkuje często spadkiem masy ciała. Zjawisko to wynika z bezpośredniego wpływu nadmiaru hormonów tarczycy (tyroksyny i trójjodotyroniny) na procesy biochemiczne zachodzące w mitochondriach komórkowych. Hormony te nasilają zużycie tlenu oraz produkcję ciepła (termogenezę). To prowadzi do drastycznego wzrostu Podstawowej Przemiany Materii (PPM). Organizm w stanie tyreotoksykozy zużywa zasoby energetyczne znacznie szybciej niż osoba zdrowa, a w przypadku niedostatecznej podaży kalorii zaczyna czerpać energię z własnych tkanek – głównie tkanki tłuszczowej i mięśniowej. Procesy kataboliczne (rozpadu) przeważają nad anabolicznymi (budowy), a to prowadzi do wyniszczenia organizmu, osłabienia siły mięśniowej i ogólnego wyczerpania.

Dieta przy nadczynności tarczycy powinna być normokaloryczna dla osób z prawidłowym wskaźnikiem masy ciała (BMI) lub wysokoenergetyczna, gdy występuje niedowaga z ubytkiem masy mięśniowej. W praktyce klinicznej często zachodzi konieczność zwiększenia kaloryczności diety o 15–25%, a w stanach ostrej nadczynności nawet o 50–80% w stosunku do normy dla osoby zdrowej, aż do momentu uzyskania eutyreozy (wyrównania hormonalnego).

Co jeść przy nadczynności tarczycy?

Ważnym elementem strategii żywieniowej jest wysoka gęstość odżywcza posiłków przy zachowaniu ich lekkostrawności. Ze względu na przyspieszony pasaż jelitowy, często towarzyszące biegunki oraz zaburzenia wchłaniania, duże porcje jedzenia mogą być źle tolerowane.

Zaleca się 5-7 posiłków o małej objętości, bogatych w produkty wysokoenergetyczne. Regularna podaż energii co 2,5-3 godziny pozwala na bieżące uzupełnianie deficytów kalorycznych i zapobiega gwałtownym spadkom glikemii, na które pacjenci z nadczynnością są bardziej narażeni. W momencie wyrównania hormonalnego należy wrócić do spożycia zgodnego z zapotrzebowaniem energetycznym ze względu na ryzyko występowania nadwagi.

Dieta powinna być zbilansowana pod kątem makroskładników w następujących proporcjach: białko 12-15%, tłuszcze 20-35%, węglowodany 50-70%. Poniżej przedstawiamy szczegółowe zalecenia dla poszczególnych grup produktów.

Węglowodany w nadczynności tarczycy

Węglowodany stanowią podstawowe źródło łatwo dostępnej energii, niezbędnej do pokrycia zwiększonego zapotrzebowania metabolicznego. Choć w dietetyce klinicznej zazwyczaj promuje się produkty o niskim indeksie glikemicznym, w przypadku osób z silną nadczynnością i niedowagą dopuszcza się, a czasem wręcz zaleca, łączenie węglowodanów złożonych z łatwiej przyswajalnymi formami. Dzięki temu można skutecznie zwiększyć kaloryczność diety bez nadmiernego obciążania żołądka błonnikiem.

Zalecane produkty węglowodanowe obejmują:

  • kasze drobne i grube – kasza jaglana, jęczmienna, pęczak, komosa ryżowa, amarantus;
  • pieczywo typu graham, orkiszowe lub żytnie na zakwasie;
  • warzywa skrobiowe – ziemniaki, bataty, dynia, marchew gotowana;
  • owoce – banany, morele, brzoskwinie, winogrona, a także owoce suszone (daktyle, rodzynki, śliwki);
  • ryż i makarony – ryż basmati, parboiled, makarony z pszenicy durum lub pełnoziarniste.

Należy pamiętać, że nadczynność tarczycy może zaburzać tolerancję glukozy, dlatego mimo zwiększonego zapotrzebowania na energię, należy unikać nadmiaru słodyczy przemysłowych, które powodują gwałtowne wahania poziomu cukru we krwi.

Tłuszcze a nadczynność tarczycy

Tłuszcze są najbardziej kalorycznym makroskładnikiem (1 g to 9 kcal), więc są sprzymierzeńcem w walce z utratą masy ciała. Ich rola nie ogranicza się jednak tylko do dostarczania energii. Są niezbędne do wchłaniania witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A, D, E, K), których niedobory są powszechne w przebiegu nadczynności tarczycy.

Wskazane źródła tłuszczów w diecie:

  • oleje roślinne na zimno – olej z pestek dyni, lniany budwigowy, z wiesiołka, z ogórecznika (zawierają kwas GLA wspierający układ odpornościowy);
  • do obróbki cieplnej – oliwa, olej rzepakowy rafinowany;
  • awokado – to źródło jednonienasyconych kwasów tłuszczowych i potasu, łatwe do wkomponowania w posiłki (np. jako pasta zamiast masła).

W dietę przy nadczynność tarczycy warto włączyć też dodatki wysokoenergetyczne, np. masło orzechowe, pastę tahini, pestki dyni czy nasiona słonecznika dodawane do sałatek i owsianek.

Białko w diecie przy nadczynności tarczycy

Przyspieszony metabolizm w nadczynności tarczycy prowadzi do ujemnego bilansu azotowego. Oznacza to, że organizm rozkłada białka ustrojowe szybciej, niż jest w stanie je syntetyzować. Skutkiem tego procesu jest sarkopenia (utrata masy mięśniowej) oraz osłabienie siły mięśniowej (miopatia tarczycowa). Dlatego podaż białka w diecie musi zostać zwiększona do poziomu 12-15% zapotrzebowania na energię. Jest to ilość niezbędna do zahamowania procesów katabolicznych i odbudowy tkanek.

Głównym źródłem białka powinny być chude mięsa, ryby, jaja oraz suche nasiona roślin strączkowych. Zaleca się ograniczenie mięsa czerwonego i tłustego, które zawiera duże ilości nasyconych kwasów tłuszczowych oraz kwasu arachidonowego, mogącego nasilać procesy zapalne.

Na liście zalecanych produktów białkowych znajdują się:

  • mięso – indyk, kurczak (bez skóry), królik, cielęcina, chuda wołowina (polędwica). Należy wybierać mięso dobrej jakości, nieprzetworzone;
  • ryby – dorsz, mintaj, pstrąg, sandacz, a także ryby tłuste (łosoś, makrela);
  • jaja – najlepiej w formie gotowanej na miękko lub ściętej na parze;
  • nabiał – chude i półtłuste sery twarogowe, jogurty naturalne, kefiry, maślanki. Są również źródłem wapnia;
  • rośliny strączkowe – soczewica czerwona, ciecierzyca, fasola.

Witaminy i minerały, które powinny być w diecie na nadczynność tarczycy

Zwiększone tempo przemian metabolicznych powoduje szybsze zużywanie rezerw witaminowych i mineralnych. Dieta musi być zatem nie tylko kaloryczna, ale przede wszystkim gęsta odżywczo.

Ze względu na zwiększony obrót kostny dieta w nadczynności tarczycy powinna obfitować w wapń. Hormony tarczycy w nadmiarze stymulują osteoklasty (komórki kościogubne), a to prowadzi do ucieczki wapnia z kości do krwi i jego wydalania z moczem. Zalecane dzienne spożycie wapnia powinno wynosić ok. 1000–1200 mg/d (z dietą i ewentualnie suplementem), zależnie od wieku/płci i ryzyka osteoporozy. Najlepsze źródła to: produkty mleczne, napoje roślinne fortyfikowane wapniem, sardynki (z ośćmi), migdały, jarmuż, figi suszone. Konieczne jest także włączenie suplementacji witaminy D.

Stres oksydacyjny jest ściśle powiązany z nadczynnością tarczycy. Aby chronić komórki przed uszkodzeniami, należy spożywać:

  • witaminę C – papryka czerwona, natka pietruszki, czarna porzeczka, truskawki, owoce cytrusowe;
  • witaminę E – oleje roślinne, orzechy laskowe, migdały, pestki dyni, zarodki pszenne;
  • beta-karoten (prowitamina A) – marchew, dynia, szpinak, brokuły. Należy jednak pamiętać, że w nadczynności tarczycy konwersja beta-karotenu do aktywnej witaminy A może być upośledzona, dlatego w diecie nie powinno zabraknąć również źródeł retinolu (żółtka jaj, masło), spożywanych z umiarem.

Niezbędne dla prawidłowej pracy układu nerwowego i mięśniowego przy nadczynności tarczycy są magnez i potas. Ich niedobory nasilają objawy takie jak: kołatanie serca, drżenie mięśni, nadpobudliwość i bezsenność. Źródła magnezu to m.in. kakao, kasza gryczana, orzechy, rośliny strączkowe, produkty pełnoziarniste. Natomiast potas można znaleźć w pomidorach, ziemniakach, bananach, suszonych morelach i awokado.

Przy diecie wysokowęglowodanowej wzrasta także zapotrzebowanie na witaminę B1 (tiaminę). Jej źródłem są produkty zbożowe, nasiona roślin strączkowych i wieprzowina.

Dieta przy nadczynności tarczycy - czego unikać?

Podczas stosowania diety w nadczynności tarczycy ważne jest także, aby unikać spożywania zbyt dużych ilości niektórych substancji. Jod jest bardzo ważnym pierwiastkiem dla prawidłowego funkcjonowania tarczycy. To właśnie dzięki niemu możliwa jest produkcja hormonów. Jednak stosując dietę przy nadczynności tarczycy, powinno się zwrócić uwagę, aby nie spożywać go zbyt dużo, gdyż może to prowadzić do zaostrzenia choroby. Należy zachować szczególną ostrożność w przypadku alg morskich (kelp, nori), owoców morza, a także niektórych wód mineralnych o wysokiej zawartości jodu. Zalecane jest także, aby unikać picia napojów energetycznych, mocnej kawy i herbaty. Zawarta w nich kofeina (a także teina w herbacie) mogą prowadzić do nasilenia niektórych objawów takich jak drżenie rąk czy kołatanie serca. Substancje te stymulują układ współczulny, który u chorych jest już nadmiernie pobudzony. W diecie dla osób z nadczynnością tarczycy nie powinno się także spożywać produktów przetworzonych (fast-food, gotowe dania instant, słone przekąski). Są źródłem izomerów trans kwasów tłuszczowych, które działają prozapalnie oraz dużej ilości soli, która może sprzyjać nadciśnieniu tętniczemu towarzyszącemu chorobie.

Warto również zwrócić uwagę na błonnik. Choć w zdrowej diecie jest pożądany, u osób z nadczynnością cierpiących na biegunki jego nadmiar może nasilać dolegliwości jelitowe. W takich sytuacjach zaleca się przejściowe stosowanie diety łatwostrawnej z ograniczeniem błonnika (warzywa gotowane, przeciery, delikatne pieczywo).

Samodzielne bilansowanie wymagającego jadłospisu może być trudne i czasochłonne. Warto skorzystać z profesjonalnego wsparcia i narzędzi, które ułatwią to zadanie. W serwisie programdiety.pl stworzysz plan żywieniowy dopasowany do Twoich potrzeb, preferencji kulinarnych, a nawet produktów dostępnych w Twoim domu! Wystarczy tylko, że wpiszesz adres e-mail, uzupełnisz krótką ankietę i gotowe! Możesz w pełni korzystać z zasobów serwisu zupełnie za darmo. System automatycznie przeliczy Twoje zapotrzebowanie, uwzględniając stan zdrowia i zaproponuje posiłki, które są nie tylko zdrowe, ale i smaczne.

 

 

Przykładowa dieta przy nadczynności tarczycy

 

 

Następna dieta Dieta przy niedoczynności tarczycy